VERSLAVING – INSPIREREN

       

Op deze pagina vind je hieronder een Long Read over onze relatie met onze apps. Deze longread staat vol met verwijzingen naar externe bronnen. Zoek je een lijst met aanbevolen podcasts, video’s, boeken en artikelen over onze relatie met onze apps. Dan vind je die hierboven onder boeken of door hier te klikken.

LONG READ: ONZE RELATIE MET ONZE APPS 

WAAROM GEBRUIKEN WE ONZE APPS ZOVEEL?

Het aantal (dodelijke) ongelukken in het verkeer stijgt sinds 2015 weer (artikel Volkskrant). Maar missmensen_wp_sliders_2chien is ongelukken niet het goede woord want steeds meer signalen wijzen op de relatie tussen het aantal ongelukken en het gebruik van smartphones in het verkeer. Het is in ieder geval zo dat het echt heel gevaarlijk is om tijdens het autorijden te appen (onderzoek SWOV). De ANWB, VVN en de overheid denken hard na over (nieuwe) maatregelen die gebruik in het verkeer verbieden en/of strenger gaan handhaven. Maar is dat niet symptoombestrijding? Is niet het werkelijke probleem dát we onze apps niet kunnen weerstaan? Zelfs niet wanneer we fietsen door druk verkeer of met 130 kilometer op een drukke snelweg rijden? En we zijn hardleers, sterker nog na een ernstig ongeluk is het een groot probleem dat in de kijkersfile massaal foto’s worden gemaakt (artikel Brabants Dagblad).

Wat maakt die apps zo onweerstaanbaar?

Eerst maar wat cijfers. De eerste smartphone-voor-de-massa was de iPhone en werd geïntroduceerd door Steve Jobs in 2007. In 2008 kwam de iPhone naar Nederland en vanaf 2011 heeft meer dan 50% van de Nederlanders boven de 13 een smartphone. In 2017 is dat 92% en uit de meeste onderzoeken blijkt dat ‘we’ onze telefoon ergens tussen de 80 en 120 keer per dag checken en tussen de 90 en 160 minuten per dag.  En dat zijn gemiddelden. Het is onmiskenbaar dat we steeds vaker op onze telefoons kijken. Hieronder een voorbeeld van Deloitte uit 2016:

Er is best veel te doen over de cijfers maar wat in ieder geval duidelijk is dat ‘we’ de smartphone massaal, altijd en overal gebruiken. Het is daadwerkelijk een verandering van epische omvang. Ook laten onderzoeken zien dat we 90% van de tijd dat we doorbrengen op onze smartphone ‘in een app zitten’. Vandaar dat we ook praten over onze relatie met onze apps. Meestal is dat er één van Facebook (Facebook messenger, WhatsApp of Instagram, maar het kan ook een game zijn of YouTube of Snapchat).

Als we het ‘succes’ en de alomtegenwoordigheid van de smartphone willen verklaren, moeten we dus kijken naar de apps. Wat maakt de apps zo onweerstaanbaar?

De Technologie Industrie kent het antwoord op die vraag en maakt daar geen geheim van. De apps zijn ontworpen om onze gewoontes te vormen. En ja, dat is een eufemisme voor verslaving. Hét standaardwerk is het boek Hooked van Nir Eyal (boek, Bol.com, 14,99). De essentie van het boek staat in de video hieronder.

Ben je meer van de tekst dan van een video. Dan leg ik het hieronder nog even uit.

Als eerste is het belangrijk om te begrijpen dat we heel veel doen uit gewoonte. Dat betekent dat het belangrijk is vohookedor een app om te proberen om om onze gewoontes te vormen. Ken je dat, dat wanneer je in een restaurant zit en je partner gaat even naar de WC, dat je dan meteen je smartphone grijpt? Dat zijn dus jouw gewoontes, die gevormd zijn door de technologiebedrijven met het boek van Nir Eyal in de hand.

Het model heet The Hook en begint met een Trigger (bijvoorbeeld, je bent getagd in Facebook, je hebt een nieuw bericht, er is een nieuwe melding). Deze externe triggers worden gekoppeld aan interne trigger. De meest effectieve is Angst.

Ik ben bang dat ik iets mis (Fear-Of-Missing-Out – FOMO) -> ik check mijn WhatsAppgroepen;
Ik ben bang om alleen te zijn -> ik ga naar Facebook
Ik ben bang om me te vervelen -> ik ga naar YouTube
Ik ben bang dat ik het niet weet -> ik Google het

Daarna volgt Action. Deze moet zo eenvoudig mogelijk zijn. Pak die telefoon, klik, tik, swipe. Klaar. Klassiek onderzoek (Check hier het gedragsmodel van Fogg) toont aan dat gedrag altijd wordt opgeroepen door een drie zaken. Motivatie, gemak en een trigger. Dát is hét grote verschil dat de mobiele telefoon heeft gemaakt. Het is gemakkelijker geworden. Mensen zijn dus niet gemotiveerder om iets te doen, nee ze doen het omdat het gemakkelijker is. Misschien is het ook wel daarom dat vrijwel niemand dit gevoel herkent: ik voelde me slecht, toen heb ik een uurtje gefacebooked en nu voel ik me weer beter. Niemand!

Dan het hart, de Reward. Deze moet als eerste onbekend zijn, want een onbekende beloning stimuleert ons nog meer dan het kennen van de beloning. Vervolgens moet het een variabele beloning zijn. De gedragswetenschapper Skinner liet al zien dat als je ratten eten geeft als ze op een hendel drukken, dan drukken ze alleen op die hendel als ze honger hebben. Maar als je ze soms eten geeft, soms niets, soms een beetje, soms veel, dan blijven ze drukken. Dan raken ze verslaafd. Dat werkt ook zo voor ons. Variabele beloningen zijn onweerstaanbaar. En een smartphone is een ‘variabele beloning machine’.  Soms geen berichten, soms veel. Soms leuke berichten, soms minir-eyal_hookednder leuke berichten. En zo raken onze gewoontes verder gevormd.

Overigens werkt dit hetzelfde bij één van de grootste industrieën ter wereld, die van de gokautomaten. Natasha Dow Schul beschrijft in haar standaardwerk Addiction by Design (boek Bol.com, 22,99) precies hoe de principes ,die we kennen van op software gebaseerde fruitautomaten ook toegepast worden op apps. Gokkers spelen niet op deze automaten om geld te verdienen (want ze weten ook wel dat ze geld verliezen) maar omdat ze in ‘The Zone’ willen komen. Een relatie met hun technologie waarin de buitenwereld verdwijnt. Hetzelfde zie je gebeuren met mensen die hun smartphone grijpen. Het is dan ook geen toeval dat de beweging waarmee je je timeline ververst lijkt op het overhalen van de éénarmige bandiet. Overigens kunnen die apps natuurlijk prima zichzelf verversen, maar dat doen ze niet. Net zoals je nog steeds op de knoppen moet duwen van de gokautomaat. Omdat dat bijdraagt aan je gewoontevorming.

Tenslotte de Investment. Kijk, als je een nieuwe auto koopt, wordt ie langzaam minder waard. Die nieuwe geur vervliegt, je raakt er aan gewend en knopjes breken af. Echter, met informatie gebeurt precies het tegenovergestelde. Als je meer followers hebt, of meer content in je app stopt stopt of meer ‘vrienden’ hebt, dan wordt het moeilijker om de producten te verlaten. En krijg je weer meer triggers.

Misschien vraag je je op dit punt af waarom de technologiebedrijven hun apps op deze manier ontwerpen. Dat komt omdat technologiebedrijven meestal handelaren in aandacht zijn. Hun bedrijfsmodel is simpel. Ze willen jouw aandacht en verkopen die weer aan iemand anders, meestal bedrijven die je advertenties willen tonen. Of, om met Mark Zuckerberg te spreken, kom op Facebook, maak nieuwe vrienden, dan verkoop ik je data aan mensen die niet je vrienden zijn. Kortom, de belangrijkste Kritische Performance Indicator is Time Spent. De tijd die jij doorbrengt op hun platform. En ze weten dus ook dat niet de beste app wint, maar de meest verslavende.

Onthoud, ‘jouw’ apps zijn ontworpen met de waarden van het technologiebedrijf centraal. Niet met jouw waarden centraal. 

Sherry Turkle, Professor Sociale Psychology bij MIT, doet al 30 jaar onderzoek naar de gevolgen van de digitale wereld op het menselijke gedrag. Zij gaat nog een niveau dieper om te verklaren waarom de apps zo onvoorstelbaar succesvol zijn. Zij ontdekte dat jonge mensen de voorkeur geven aan online communicatie omdat ze dat in staat stelt om controle te houden over de conversatie (tekstberichten kunnen worden ge-edit, selfies voorzien van een filter).  Ze stelde ook vast dat we geprogrammeerd zijn voor nieuwigheid, om afgeleid te worden. Daarnaast houden we als mensen van controle. We willen veel vrienden, maar de mate waarin we vrienden hebben controleren, appen is makkelijker dan praten, foto’s worden eerst voorzien van filters, en ga zo maar door.

Oké, nu weten we waarom we onze apps zoveel gebruiken. Dat brengt ons bij vraag 2 van deze long read.

ZIJN WE VERSLAAFD AAN ONZE APPS?

De opkomst van de smartphone dwingt ons om op een héél andere manier na te denken over internetverslaving. Oude manieren om over internetverslaving na te denken, volstaan niet meer in een wereld waarin we altijd online zijn en gemiddeld 100 keer per dag onze smartphone checken. De verslavingszorg heeft wat dat betreft nog heel wat te leren! Ik leg het uit.

Stel je vraagt je af of je verslaafd bent aan ‘het internet’. Wat doe je dan? Dan ga je naar het internet en vraag je aan Google: ‘Ben ik verslaafd aan het internet?’ Nou moet je weten dat je bij Google nooit precies weet wat voor antwoord je krijgt, dat ligt namelijk aan je profiel, maar ik kreeg als eerste een vragenlijstje van het Jellinek. Ze noemen dat zelf een signaleringstest.

Ik heb het lijstje ingevuld, althans geprobeerd, en dat was een soort van retro – ervaring. Het lijstje gaat er namelijk van uit dat je soms op ‘het internet’ zit en soms niet. Alsof het internet exclusief iets is wat zich afspeelt achter een computer op een kamer met de deur dicht. Ik kreeg bijvoorbeeld vragen als onderstaande.

En wat nu als ik gewoon, net zoals iedereen, uitga met anderen én online ben? Bier drinken en appen? Wat moet ik dan invullen? Met pijn en moeite heb ik me door dit soort vragen heen geworsteld en het resultaat was dat ik verslaafd ben aan het internet.

Nou ja, volgens het internet dus.

Ook andere verslavingsklinieken bedienen zich van dit soort ouderwetse vragenlijsten en test. En het wordt nog erger. Als je bijvoorbeeld op de site van Jellinek de zoekterm ‘internet’ intypt dan lees je dat, niet gelogen, er in 2009 slechts 43 aanmeldingen waren en dat gezien het geringe aanmeldingen er van uit gegaan wordt dat het gedrag zichzelf corrigeert.

Internetverslaving wordt dus niet gezien als een probleem. Echt waar! Verderop lezen we een briljante tip van Jellinek: spreek met jezelf af niet voor 22.00 uur te internetten en dan maar 1,5 uur.

Tsja.

De mensen van Jellinek zijn in ieder geval niet verslaafd aan ‘het internet.’ Althans niet als het gaat om het updaten van hun website. Het onbedoelde kijkje in het verleden van Jellinek laat precies de twee problemen van het denken over internetverslaving zien. Als eerste wordt internetverslaving bewust of onbewust ingedeeld bij de destructieveverslavingen. Verslavingen die normaal functioneren vernietigen. Net zoals verslavingen aan alcohol, gamen, gokken, seks of drugs. Verslavingen waar je lichamelijk aan onder door gaat of waarvan je gekke dingen gaat doen omdat je geld op is of waarbij je je werk, familie of school verwaarloost. Maar een verslaving aan het internet is dankzij de smartphone een heel ander fenomeen. In ons mobile-first tijdperk kun je obsessief appgedrag moeiteloos combineren met de rest van je leven.

Als er nog een rest is.

Je kunt prima naar school of naar je werk gaan, naar de kroeg, het restaurant, op vakantie en toch zowat de hele tijd op internet zitten. Sterker nog, hele volksstammen doen dat. En dat allemaal onbeperkt voor 25 euro per maand.

Niet omdat het moet, maar omdat het kan.

Nu kun je natuurlijk redeneren: als het niet destructief is, dan is het ook geen groot probleem. Als je obsessief kunt appen en toch nog gewoon kunt functioneren, dan moet je dat lekker doen. Maar is dat wel zo?

Dat brengt ons bij het tweede probleem. De huidige vragenlijsten en signaleringstesten zijn niet goed genoeg om vast te stellen of de verslaving een probleem is. De verslavingszorg heeft betere tests nodig, en ik adviseer ze om te kijken naar de tests die ze nu al hebben voor verslavingen aan tabak. Immers een verslaving aan roken is ook zo’n fenomeen dat op korte termijn weinig kwaad kan, maar op langere termijn best wel eens allesvernietigend kan zijn.

Ik heb de rooktest van het Jellinek er bij gepakt, en daar kreeg ik dit soort vragen:

  • Hoeveel sigaretten rook je per dag?
  • Na hoeveel minuten steek je een nieuwe sigaret op?
  • Is roken het eerste wat je doet als je wakker wordt?

Prima test. Mijn advies aan Jellinek en al die andere instellingen: vervang roken gewoon door appen, rommel wat met de getallen en je hebt meteen een heel goede signaleringstest. Dat hebben wij dan weer nodig om heel anders over verslaving en apps te kunnen denken.

Wat verder belangrijk is:

  • Met de opkomst van de mobiele telefoon het veel gemakkelijker is geworden om online te gaan en daarmee er meer mensen ‘verslaafd’ zijn aan internet (gelegenheid maakt de dief);
  • Het geen goed teken is dat er een woord is voor de angst om je mobiele telefoon kwijt te raken: Nomofobie (No More Mobile Phone Phobia);
  • En dat het fenomeen, de fantoomtrilling, ook geen goed teken is. Dat is een vibratie die gevoeld wordt, terwijl je de smartphone niet bij hebt. Máár fantoomtrillingen komen ook voor bij mensen die hun telefoon gewoon vergeten zijn of die hem voelen trillen, terwijl dat toch echt niet het geval is.

Tenslotte is het ontzettend opvallend dat we onze telefoons massaal gebruiken maar dat de onderzoeken naar de gevolgen vaak klein zijn. Dat zijn geen onderzoeken, dat zijn anekdotes, zou mijn ex-leraar roepen. De technologiebedrijven geven weinig data prijs en de smartphones zijn er nog te kort om goed onderzocht te zijn. Hoe verslavend zijn ze? Hoe moeilijk is het om te stoppen? Wat we wel weten, is dat heel veel mensen van zichzelf zeggen dat ze verslaafd zijn én dat we die dingen héél véél gebruiken.

IS DAT ERG?

We weten nu dat we onze telefoon heel veel gebruiken. We weten ook waarom we dat doen. En we weten dat het moeilijk is om vast te stellen of we verslaafd zijn máár dat onze huidige denken over verslaving niet meer van toepassing is. Misschien denk je nu, nou en? Is dat erg dan,  je smartphone en je apps  veel gebruiken?

Er zijn twee manieren om naar die vraag te kijken, fysiek en mentaal. We beginnen met fysiek. Er is een enorme lijst van fysieke aandoeningen gekoppeld aan het intensief gebruik van je smartphone en je apps. We sommen er zo maar een paar op, zonder je meteen bang te maken.

Rugklachten (tekstberichten sturen kan volgens een studie uit 2014 oplopen tot 25 kilo druk op je rug);
Zenuwschade (alhoewel daar weinig bewijs van is)
Depressie (volgens steeds meer onderzoeken, zoals een onderzoek van Northwestern University)
Stress (denk nog maar eens aan de fantoomtrillingen);
Slecht slapen (een espresso is lang niet zo erg als het blauwe licht dat je gezicht verlicht. Zie ook dit Harvard – onderzoek naar de donkere kant van het blauwe licht!);
Bacteriën (jouw telefoon heeft 10 keer meer bacteriën dan een gemiddeld wc-bril volgens onderzoek van de Universiteit van Arizona. Ons advies, niet aan het beeldscherm likken);
Verkrampte handen (nog geen medische term, maar het komt eraan)
Slecht zien (misschien);

O ja, en dan natuurlijk nog al die ongelukken in het verkeer. Een onderzoek van de universiteit van Washington laat zien dat Smombies (Smartphone Zombies) er 1.87 seconden langer over doen om een zebrapad over te steken én 4 keer vaker stoplichten en verkeerstekens negeren. Daar zijn oplossingen voor, zoals een experiment in Bodegraven met ledlicht in de stoep, maar dat is symptoombestrijding. Je moet voorkomen dat mensen een Smombie worden in plaats van Smombies proberen te redden.

Daarnaast zijn er ook de eerste onderzoeken die er op wijzen dat de hersenen van mensen veranderen.Dat er allerlei overeenkomsten zijn tussen verslaving aan klassieke zaken (zoals sex, gokken, alcohol en drugs) en internet.

Dus, slecht? Ach, er zijn ook apps die je helpen om hard te lopen, die je personal trainer zijn, waarop je kunt bijhouden wat je eet, die je bloeddruk meten, je hartslag en ga zo maar door. Én er zijn apps die je naar buiten jagen om Pokemons te vangen. Daarnaast hebben we pas een jaar of tien smartphones waarvan pas 6 jaar intensief, dus echt heel veel onderzoek is er nog niet gedaan. Kortom, het zou mee kunnen vallen, maar die kans is niet zo groot.

Naast de fysieke problemen, hebben we ook de geestelijke problemen.

Van apps word je depressief. Of ongelukkig. Of dom. Of je wordt jaloers van je sociale media. Gelukkig ben je dat weer snel vergeten, want je hebt de spanningsboog van een goudvis (niet waar, hoor!). Je wordt eenzaam, onrustig, ongeconcentreerd, a-sociaal en ga zo maar door.

Alle bovenstaande beweringen zijn allemaal het resultaat van hele recente, soms niet (al) te wetenschappelijke onderzoeken. Het is allemaal nog heel erg nieuw en we hebben nog geen tijd gehad om goed onderzoek te doen naar de lange termijn effecten. Echter, er komen meer en meer indicaties dat het gebruik van smartphones/app/social voor veel mensen verslavend is en dat er veel fysieke en geestelijke negatieve effecten zijn.

Lees dit onrustbarende artikel er maar eens op na.

WAT KUNNEN WE DAARAAN DOEN?

Oké, het lijkt er dus op dat onze apps lang niet altijd een goede invloed op ons hebben én het lijkt er op dat het minimaal verstandig is om na te denken over je relatie met je smartphone. Om op zoek te gaan naar een balans die bij past. Wat zijn dan de belangrijkste aanbevelingen die we kunnen doen.

1. Begrijp jezelf & je relatie met je apps: Lees een boek.
Je bent al goed bezig door deze long read te lezen. We adviseren je om je te verdiepen in je relatie met je apps. Lees een artikel, lees een boek, praat erover met anderen, denk er over na. Het beste boek op dit gebied volgens technofilosofie.com, maar dat zal je niet verbazen, is Appen is het Nieuwe Roken lezen. We adviseren je om een echt boek te lezen, maar de e-pub is gratis.

2. Begrijp jezelf en je relatie met je apps: Installeer een app
Daarnaast, en ik geef toe, het is ironisch, kun je een App downloaden om inzicht te krijgen in je gebruik. Er zijn meer en meer Apps te verkrijgen die je helpen om je telefoonverslaving te bestrijden of inzicht te krijgen. Sommigen blocken allerlei allerlei andere apps die je afleiden, andere Apps houden het gebruik van je telefoon bij en maken je bewust van je gedrag. Uiteraard is het van belang om te controleren of de app geen Trojan Horse is. Niemand zit te wachten op een App die pretendeert te helpen en op de achtergrond je data doorspeelt aan bedrijven die belang hebben bij je verslaving. Dus, installeer eens Checky of Menthal of Moment en wordt bewust van je gedrag of installeer Forest een app waarbij je een bos kweekt door offline minuten te verzamelen.

3. Behandel je zelf in kleine stappen
Om te beginnen zijn er 4 simpele stappen, die gewoontevorming door je telefoon tegen gaan. Lees ze! Maar als je denkt dat je je telefoon teveel gebruikt, probeer dan eens te ontslakken.  En je hoeft zeker niet meteen van alles naar niets. Probeer simpele stapjes:

  • Als je in de file rijdt, dwing jezelf niet op je smartphone te kijken;
  • Gooi de telefoon in je kofferbak in je rugtas;
  • Neem het ding een keer niet mee naar de kroeg of een etentje;
  • Neem het ding niet mee naar bed;
  • Ontbijt eerst, kijk daarna pas op je telefoon.
  • Leg ze in lockers op je werk, en ga zo maar door.

Je kunt vast zelf nog duizenden kleine stappen verzinnen. Alleen al het oefenen met deze kleine stappen gaat je helpen om meer bewust te worden van je relatie met je apps.

4. Behandel jezelf in grote stappen
Er zijn ook grotere stappen te bedenken. Google maar eens even op digital detox en je vindt al snel speciale bootcamps waar je kunt afkicken van je digitale verslaving of resorts waar je helemaal offline bent. En let op, deze resorts zijn zeker geen hutjes ergens in de jungle, maar superluxe plaatsen waar echt hard gewerkt is om jou een offline ervaring te geven. Offline is de nieuwe luxe!

5. Vraag om betere technologie -> Stemmen doe je met je geld!
De verslaving aan technologie vertoont op vele fronten vergelijkingen met de verslaving aan slecht eten en roken. En langzaam vinden we daar oplossingen voor. Onder druk van consumenten is McDonalds salades gaan verkopen, is er meer en meer keuze voor organisch voedsel en langzaam is het roken aan banden gelegd. Er zijn briljante publicisten, waaronder ik zelf uiteraard, die een vergelijking trekken tussen ons gebruik van smartphones en het roken in de jaren zeventig. Het verschil is alleen dat de ontwikkelingen veel sneller gaan dan 40 jaar geleden. Kortom, wij als consumenten moeten technologie eisen DIE ONZE WAARDEN CENTRAAL STELT en niet de waarden van het technologiebedrijf. Oftewel, slimmere Apps, de technologie is er al. Enkele voorbeelden

  • Een communicatie app die met zijn slimme sensor hoort dat je aan het eten bent (bestek, borden) en vervolgens alle binnenkomende berichten blokkeert, behalve hele urgente berichten (volgens een profiel dat jij hebt aangegeven);
  • Een smartphone die herkent dat je in de auto zit en vervolgens alle berichten blokkeert, behalve opnieuw de urgente berichten.
  • Een App die niet steeds voor je kinderen een nieuwe aflevering van SpongeBob afspeelt, tot in de eeuwigheid. Zeker niet als het 25 graden buiten is;

De techniek is er al lang, alleen wij moeten er om vragen. Net zoals we wat meer betalen voor organisch eten, moeten we ook wat meer willen betalen voor apps die onze waarden centraal stellen. Een goed voorbeeld van deze beweging is Time Well Spent welke streeft naar ethische richtlijnen voor ontwerpers, en het ontwerp van applicaties die menselijke waarden centraal stellen en niet de waarden van het techbedrijf. Overigens gaat deze long read over verslaving, maar als je nog meer wilt weten hoe technologiebedrijven jouw geest en jouw tijd gijzelen, lees dan deze fantastische analyse. Mijn favoriete inzichten: (1) technologie geeft je menu’s, dat suggereert keuzes maar wie bepaalt de menu’s? en (2) het meest verkochte product in de supermarkt is melk en dus staat melk altijd achter in de supermarkt zodat je misschien iets anders koopt. Technologie werkt op dezelfde manier. Je kunt geen Facebook Event op zoeken zonder eerst door de Newsfeed te gaan of Tweeten zonder eerst de Twitterstream te zien.

6. Een andere omgeving -> Beleid
Beleid kun je laten maken door de overheid, maar het begint bij jezelf. En het is aan het gebeuren. Er zijn meer en meer initiatieven. Restaurants verbieden steeds vaker mobiele telefoons en in ieder geval het fotograferen van het eten (amateur foodporn). Ouders snappen steeds beter dat er offline spaces zijn (aan tafel, in de auto). En ik voorspel appvrije festivaltenten, appvrji coupés in de trein en kantoren en klaslokalen waar je niet kunt appen.

Daarnaast helpt beleid van de overheid. De kans is klein dat smartphones ooit gaan vallen onder de wet kansspelen, maar de overheid kan wel bijdragen aan een veranderende mindset, bijvoorbeeld door Appen in het verkeer te verbieden. Of eindelijk eens een keer leeftijdsgrenzen te hanteren. De minimale leeftijd van WhatsApp is écht 13 jaar. Dat zou een basisschool toch moeten controleren! Ik ben een groot voorstander van een Appwet, al is het maar om de discussie aan te wakkeren.

En zo zijn er nog veel meer dingen die je zelf kunt doen. Lees één van de boeken hieronder, lees de artikelen, kijk naar de video’s en zorg ervoor dat je in balans komt met je apps. Je hoeft er niet mee te stoppen. Je hoeft niet te minderen. Je moet er alleen bewuster mee bezig zijn… althans dat adviseren wij.

En wil je meer lezen, kijken en weten, klik dan hier voor de ACHTERGROND

cc

Laatste update: 21 – 11 – 2017

De tekst valt onder Creative Commons. De links, video’s, plaatjes en boeken niet automatisch. Dat moet je zelf controleren. Wil je wat toevoegen, veranderen of anderszins opmerkingen plaatsen. Gebruik dan de reactiemogelijkheid hieronder.