TECHNOLOGIE EN RECHT

Hieronder staat, om te beginnen, een essay van Colette Cuijpers, lector Recht en Digitale Technologie bij de Juridische Hogeschool Avans.

ESSAY
Een van de vakgebieden waar technologie vanuit verschillende perspectieven de nodige filosofische en veelal ethische vragen oproept, is het recht. Technologie heeft invloed op menselijk gedrag. Het maakt bepaald gedrag mogelijk, of bemoeilijkt het juist, of veranderd gedrag. Voor de digitale revolutie konden we ons boeken vrijwel alleen toe-eigenen door deze fysiek te stelen. De meeste mensen zijn hiertoe niet snel geneigd, het is een handeling die binnen de maatschappij niet alleen bij wet verboden is, maar ook niet maatschappelijke geaccepteerd is. Gij zult niet stelen is dus zowel een wettelijke als een sociale norm. Met de opkomst van de digitale technologie bleek het ineens kinderlijk eenvoudig om, zonder toestemming van auteursrechthebbenden en dus met inbreuk op hun rechten, een kopie te maken van een boek. Heel veel mensen hebben zich hier wel schuldig aan gemaakt. Maar is dit ook niet stelen dan? Filosofisch kan het antwoord hierop anders zijn dan juridisch. Redenerend vanuit is dit goed of slecht gedrag is het antwoord waarschijnlijk: je schaadt de gerechtvaardigde belangen van een ander, dus vanuit dat perspectief is het slecht gedrag. Juridisch gezien is er echter geen sprake van stelen. Bij stelen vereist de wet dat een tastbaar goed van persoon A over moet gaan op persoon B. Bij het maken van een digitale kopie wordt niet aan deze definitie voldaan. Er is geen sprake van een tastbaar goed, en zowel A als B hebben nu een kopie. Maar moeten we dan toch niet optreden tegen dit gedrag vanuit het filosofisch/ethisch perspectief dat het onwenselijk is?

Dit is slechts een van vele voorbeelden hoe technologie filosofische vragen oproept over (veranderend) menselijk gedrag, waarbij de vervolgvragen veelal gelegen zijn in de sfeer van regulering: moet er opgetreden worden tegen dit gedrag? Zo ja, hoe moet er dan opgetreden worden?

En hier komen we bij een tweede vorm van impact van technologie binnen het juridische domein, de technologie als instrument van regulering. Menselijk gedrag kan op verschillende manieren worden gestuurd. Volgens de theorie van Lawrence Lessig zijn er vier modaliteiten van regulering: de wet, sociale normen, marktwerking en architectuur. Met architectuur wordt ook wel de technologie, of de infrastructuur bedoeld. Hierbij kun je heel simpel denken aan een verkeersdrempel waarmee de snelheid van auto’s gereguleerd wordt, maar bijvoorbeeld ook aan de browserinstellingen op je computer. Deze vorm van regulering door middel van de techniek wordt ook wel technoregulering genoemd. Vanuit filosofisch perspectief roept deze vorm van regulering de nodige vragen op. De wet heeft als kenmerk dat je hier van af kunt wijken, je loopt een risico op een boete of gevangenisstraf, maar de mens behoudt de keuze. Met technologieregulering kan een keuze ontnomen worden, de technologie maakt ongehoorzaamheid simpelweg onmogelijk. Vanuit een oogpunt van effectiviteit goed, maar vanuit een oogpunt van autonomie wellicht slecht?

Een derde invloed van technologie binnen het recht is de rol van technologie binnen het juridische beroep. Naast ondersteuning van de jurist, bijvoorbeeld met systemen voor databeheer of zoekmachines, worden delen van het juridische beroep ook uitgevoerd door de technologie. Denk aan het online genereren van contracten of online mediation modules. Susskind gaat zelfs zover dat de jurist vervangen zal worden door een robot. Gaan wij dat als mensen accepteren? Kan een robot beter rechtspreken dan een mens? Wat betekent dit voor het beroep van de jurist, en vooral ook voor hoe wij de jurist van de toekomst op moeten leiden?

Dit is slechts een heel beperkte weergave van een veelheid aan vragen en dilemma’s die vanuit deze drie perspectieven spelen binnen het juridische domein. Bovendien zijn de vraagstukken die technologie binnen de maatschappij oproept niet beperkt tot een wetenschappelijke discipline. Zowel problemen kunnen sociale, economische, technische en juridische implicaties hebben, maar evengoed de oplossing van complexe maatschappelijke vraagstukken vergt een multidisciplinaire benadering. Het filosoferen over de impact van de technologie en de gewenste maatschappelijke sturing, zowel in termen van richting als van in te zetten middelen, draagt bij aan verantwoorde innovatie.

Een uitwerking van de complexe ethische en juridische vragen rondom zelfrijdende auto’s staat in deze heldere WhitePaper van Bart Wernaart, docent recht en ethiek en onderzoeker bij Fontys.

Laatste aanpassing: 24-2-19